एनईपी-२०२० अंतर्गत अनुभवाधारित कृषी कौशल्य विकासाला नवी दिशा
फलटण कृषी महाविद्यालयात ‘माती व पाणी परीक्षण तंत्रज्ञान’ प्रकल्पाद्वारे विद्यार्थ्यांना आधुनिक मृदा विश्लेषण, जलगुणवत्ता परीक्षण, प्रयोगशाळा व्यवस्थापन प्रशिक्षण
महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी संलग्न व फलटण एज्युकेशन सोसायटी संचलित कृषि महाविद्यालय, फलटण येथे शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ मधील बी.एस्सी. (कृषी) चतुर्थ वर्षाच्या विद्यार्थ्यांसाठी राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP-२०२०) अंतर्गत अनुभवाधारित कृषी कौशल्य विकास (Experiential Learning Module) अभ्यासक्रम प्रभावीपणे राबविण्यात येत आहे. या अभ्यासक्रमांतर्गत SRP ELM SSAC 405 – माती व पाणी परीक्षण तंत्रज्ञान हा कौशल्याधारित प्रकल्प सुरू करण्यात आला असून, विद्यार्थ्यांना आधुनिक मृदा परीक्षण, पाणी परीक्षण, सूक्ष्म व प्रमुख अन्नद्रव्यांचे विश्लेषण, प्रयोगशाळा व्यवस्थापन, गुणवत्ता नियंत्रण आणि कृषी सल्लागार सेवांचे सर्वंकष प्रशिक्षण दिले जात आहे.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण-२०२० चे प्रमुख उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कार्यानुभव, कौशल्य विकास, उद्योगाभिमुख शिक्षण आणि समस्या निराकरणाची क्षमता प्रदान करणे हे आहे. त्याच अनुषंगाने कृषि महाविद्यालय, फलटण येथे राबविण्यात येणारा हा प्रकल्प विद्यार्थ्यांना प्रयोगशाळेतील वैज्ञानिक तंत्रज्ञान आणि शेतकऱ्यांच्या प्रत्यक्ष गरजा यांच्यातील दुवा म्हणून कार्य करण्यास सक्षम बनवत आहे. आधुनिक शेतीमध्ये माती व पाण्याचे शास्त्रीय परीक्षण हे संतुलित खत व्यवस्थापन, उत्पादनवाढ, खर्चात बचत आणि शाश्वत शेतीसाठी अत्यंत आवश्यक मानले जाते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना या क्षेत्रातील अद्ययावत तंत्रज्ञान आत्मसात करून भविष्यात सक्षम कृषी सल्लागार, संशोधक आणि उद्योजक म्हणून घडविण्याचा या प्रकल्पामागील प्रमुख हेतू आहे.
या अनुभवाधारित प्रकल्पामध्ये विद्यार्थ्यांना माती नमुना संकलनाची शास्त्रीय पद्धत, पाणी नमुना संकलन, प्रयोगशाळेमध्ये नमुन्यांची प्रक्रिया, रासायनिक विश्लेषण, निकालांचे अर्थ लावणे आणि शेतकऱ्यांना शिफारसी तयार करण्याचे प्रशिक्षण दिले जात आहे. विद्यार्थ्यांना मातीतील भौतिक, रासायनिक आणि काही महत्त्वाच्या जैविक गुणधर्मांचे परीक्षण प्रत्यक्ष प्रयोगांच्या माध्यमातून शिकविले जात असून, प्रयोगशाळेतील उपकरणांचा सुरक्षित आणि अचूक वापर करण्यावर विशेष भर दिला जात आहे. या प्रकल्पात मृदेचा सामू (pH), विद्युत चालकता (EC), सेंद्रिय कर्ब, उपलब्ध नत्र (N), स्फुरद (P), पालाश (K), गंधक (S) तसेच लोह (Fe), जस्त (Zn), मँगनीज (Mn), तांबे (Cu), बोरॉन (B) यांसारख्या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे परीक्षण विद्यार्थ्यांना शिकविण्यात येत आहे. त्याचबरोबर विविध पिकांच्या गरजेनुसार अन्नद्रव्यांची उपलब्धता, कमतरतेची लक्षणे, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि मृदेची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक उपाययोजनांचा सखोल अभ्यास करण्यात येत आहे.
पाणी परीक्षणामध्ये सिंचनासाठी वापरण्यात येणाऱ्या पाण्याचा सामू (pH), विद्युत चालकता (EC), क्षारता, सोडियम शोषण गुणोत्तर (SAR), अवशिष्ट सोडियम कार्बोनेट (RSC) तसेच सिंचनासाठी पाण्याची उपयुक्तता यांचे परीक्षण विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष करून दाखविले जात आहे. विविध प्रकारच्या पाण्याचा मृदेवर व पिकांवर होणारा परिणाम, योग्य पाण्याची निवड आणि गुणवत्तेनुसार व्यवस्थापन याविषयीही विद्यार्थ्यांना सखोल मार्गदर्शन केले जात आहे. या प्रशिक्षणाद्वारे विद्यार्थ्यांना मृदा, पाणी व पिकांसाठी आवश्यक असणाऱ्या विविध प्रमुख, दुय्यम व सूक्ष्म मूलद्रव्यांचे महत्त्व, त्यांचे विश्लेषण, कमतरतेची कारणे, निदान आणि योग्य खत शिफारसी तयार करण्याचे कौशल्य विकसित केले जात आहे. प्रयोगशाळेतील विश्लेषणाच्या आधारे शेतकऱ्यांना वैज्ञानिक खत व्यवस्थापनाचा सल्ला कसा द्यावा, मृदा आरोग्य सुधारण्यासाठी कोणत्या उपाययोजना कराव्यात आणि उत्पादन खर्च कमी करून उत्पादनक्षमता कशी वाढवावी, याचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना दिले जात आहे. याशिवाय प्रयोगशाळा व्यवस्थापन, रसायनांची सुरक्षित हाताळणी, विश्लेषणामधील अचूकता, गुणवत्ता नियंत्रण, नोंदवही लेखन, डेटा विश्लेषण, अहवाल तयार करणे आणि मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card) तयार करण्याच्या प्रक्रियेचाही अभ्यासक्रमामध्ये समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ तांत्रिक ज्ञान मिळत नसून प्रयोगशाळा चालविणे, मृदा परीक्षण केंद्र स्थापन करणे आणि कृषी सल्लागार सेवा सुरू करण्यासाठी आवश्यक व्यावसायिक कौशल्येही आत्मसात करता येत आहेत.
या प्रकल्पामुळे विद्यार्थ्यांना शाश्वत शेती, संतुलित खत व्यवस्थापन, नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन आणि हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर संसाधनांचा कार्यक्षम वापर यांचे महत्त्व प्रत्यक्ष अनुभवातून समजत आहे. कृषी उत्पादनवाढीसाठी मातीचे आरोग्य जपणे आणि उपलब्ध जलस्रोतांचा योग्य वापर करणे ही काळाची गरज असून, या प्रकल्पाद्वारे विद्यार्थ्यांना त्या दृष्टीने सक्षम बनविले जात आहे.
या प्रकल्पाचे प्रकल्प अधिकारी प्रा. जी. एस. शिंदे, सहायक प्राध्यापक, मृदाशास्त्र व कृषी रसायनशास्त्र विभाग, हे असून त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यार्थ्यांना अत्याधुनिक प्रयोगशाळेमध्ये प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले जात आहे. विविध विश्लेषण पद्धती, आधुनिक उपकरणांचा वापर, प्रयोगशाळेतील गुणवत्ता नियंत्रण, शेतकऱ्यांसाठी शिफारसी तयार करणे आणि कृषी विस्ताराच्या माध्यमातून मृदा परीक्षणाचे महत्त्व पोहोचविण्याबाबत विद्यार्थ्यांना नियमित मार्गदर्शन केले जात आहे.
कृषि महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. यु. डी. चव्हाण यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा प्रकल्प प्रभावीपणे राबविण्यात येत असून, राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण-२०२० च्या उद्दिष्टांनुसार कौशल्याधारित, संशोधनाभिमुख आणि उद्योगाभिमुख शिक्षण देण्यावर महाविद्यालयाचा विशेष भर असल्याचे त्यांनी सांगितले. माती व पाण्याचे शास्त्रीय परीक्षण ही आधुनिक कृषी व्यवस्थेची मूलभूत गरज असून, त्याद्वारे शेतकऱ्यांना अचूक खत व्यवस्थापन, उत्पादन खर्चात बचत आणि अधिक उत्पादन मिळविण्यास मदत होते. त्यामुळे या क्षेत्रात प्रशिक्षित कृषी पदवीधरांची आवश्यकता दिवसेंदिवस वाढत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. या अनुभवाधारित प्रशिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विश्लेषणात्मक क्षमता, संशोधनवृत्ती, प्रयोगशाळा कौशल्य, कृषी सल्लागार सेवा देण्याची क्षमता आणि उद्योजकीय विचारसरणी विकसित होत आहे. भविष्यात हे विद्यार्थी मृदा व पाणी परीक्षण प्रयोगशाळा, खत उद्योग, कृषि संशोधन संस्था, कृषी विभाग तसेच स्वयंरोजगाराच्या विविध क्षेत्रांमध्ये यशस्वीपणे कार्य करू शकतील, असा विश्वास कृषि महाविद्यालय प्रशासनाने व्यक्त केला आहे.
ज्ञान, संशोधन, प्रयोगशाळा कौशल्य, कृषी विस्तार आणि उद्योजकता यांचा प्रभावी संगम घडविणारा SRP ELM SSAC 405 – माती व पाणी परीक्षण तंत्रज्ञान हा प्रकल्प विद्यार्थ्यांना आधुनिक, वैज्ञानिक आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेचे सक्षम शिल्पकार बनविण्याच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरत असून, राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण-२०२०च्या उद्दिष्टांची प्रभावी अंमलबजावणी करणारा हा उपक्रम असल्याचे कृषी महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. यु. डी. चव्हाण यांनी सांगितले.
