रिझर्व्ह बँकेचा सर्व बँकांना दणका; क्रॉस-सेलिंगवर निर्बंध, ग्राहकांच्या हिताला प्राधान्य
मुंबई | भारतीय बँकिंग क्षेत्रात ग्राहकांच्या हितसंबंधांचे संरक्षण करण्यासाठी Reserve Bank of India (RBI) ने महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले असून, बँकांकडून होणाऱ्या आक्रमक क्रॉस-सेलिंग प्रकारांवर कडक निर्बंध घालण्याचे निर्देश जारी केले आहेत. या निर्णयामुळे बँकांना ग्राहकांवर विमा, म्युच्युअल फंड, क्रेडिट कार्ड किंवा इतर आर्थिक उत्पादने खरेदी करण्यासाठी दबाव टाकता येणार नाही.
RBI कडे अनेक ग्राहकांकडून तक्रारी प्राप्त झाल्या होत्या की, कर्ज मंजुरी, खाते उघडणे किंवा इतर बँकिंग सेवांच्या बदल्यात विमा पॉलिसी, गुंतवणूक योजना किंवा इतर वित्तीय उत्पादने घेण्याची सक्ती केली जात आहे. या पार्श्वभूमीवर मध्यवर्ती बँकेने ग्राहक संरक्षणाला सर्वोच्च प्राधान्य देत नवे मार्गदर्शक तत्त्वे लागू केली आहेत.
नवीन नियमांनुसार, कोणत्याही ग्राहकाला बँकेचे किंवा संलग्न संस्थांचे उत्पादन खरेदी करण्यासाठी सक्ती करता येणार नाही. कर्ज मंजुरी, खाते उघडणे किंवा इतर सेवा देताना अतिरिक्त उत्पादनांची खरेदी ही पूर्णपणे ऐच्छिक राहील. तसेच ग्राहकाची स्पष्ट आणि स्वतंत्र संमती घेतल्याशिवाय कोणतेही उत्पादन विकले जाणार नाही.
RBI ने स्पष्ट केले आहे की, बँकांनी ग्राहकांना उपलब्ध पर्यायांची पारदर्शक माहिती द्यावी. कोणतेही उत्पादन खरेदी न केल्यास ग्राहकाला कोणत्याही प्रकारचा आर्थिक तोटा किंवा सेवा नाकारली जाणार नाही. ग्राहकांना चुकीची अथवा दिशाभूल करणारी माहिती देणाऱ्या बँका आणि कर्मचाऱ्यांवर कारवाई केली जाऊ शकते.
बँकिंग तज्ज्ञांच्या मते, या निर्णयामुळे ग्राहकांवरील अनावश्यक आर्थिक भार कमी होईल आणि बँकिंग व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता वाढेल. विशेषतः ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील ग्राहकांना अनेकदा नियमांची पुरेशी माहिती नसल्याने त्यांच्यावर अतिरिक्त उत्पादने खरेदी करण्याचा दबाव येत होता. RBI च्या नव्या भूमिकेमुळे अशा प्रकारांना मोठा आळा बसण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
दरम्यान, बँकांनी आपल्या विक्री धोरणांमध्ये आवश्यक बदल करण्यास सुरुवात केली असून, ग्राहकांच्या संमतीशिवाय कोणतेही वित्तीय उत्पादन विकले जाणार नाही याची दक्षता घेण्याचे निर्देश संबंधित अधिकाऱ्यांना देण्यात आले आहेत.
“ग्राहकांची निवड आणि संमती हीच सर्वोच्च” हा संदेश देत RBI ने बँकिंग क्षेत्रातील क्रॉस-सेलिंग पद्धतींवर लगाम घातल्याने देशभरातील कोट्यवधी ग्राहकांना मोठा दिलासा मिळणार असल्याचे मानले जात आहे.
