उन्हाळ्याचा वाढता प्रकोप: ‘उष्माघात’ टाळण्यासाठी वेळीच व्हा सावध!
लेखक: डॉ. जे. टी. पोळ Physician and Cardiologist निकोप हॉस्पिटल, फलटण.
फलटण प्रतिनिधी : महाराष्ट्र सध्या भीषण उष्णतेच्या लाटेचा सामना करत आहे. कडाक्याच्या उन्हामुळे केवळ थकवा येत नाही, तर ‘उष्माघात’ (Heat Stroke) सारखा गंभीर आजार जीवावर बेतू शकतो. एक फिजीशियन आणि हृदयरोग तज्ज्ञ म्हणून मला प्रकर्षाने सांगावेसे वाटते की, उन्हाळ्यातील ही समस्या जितकी साधी वाटते, तितकीच ती घातक आहे.
उष्माघात म्हणजे काय? (What is Heat Stroke?)
जेव्हा आपले शरीर स्वतःचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यास असमर्थ ठरते, तेव्हा उष्माघात होतो. कडक उन्हात काम केल्यामुळे शरीरातील पाणी आणि क्षारांचे प्रमाण घटते. जेव्हा शरीराचे तापमान १०४° फॅरेनहाइट (४०° सेल्सिअस) च्या वर जाते, तेव्हा मेंदू, हृदय आणि मूत्रपिंडाच्या कार्यावर त्याचा विपरीत परिणाम होतो.
महत्त्वाची आकडेवारी आणि गांभीर्य
उष्माघाताकडे दुर्लक्ष करणे परवडणारे नाही.
देशाची स्थिती: भारतात दरवर्षी उष्माघातामुळे शेकडो मृत्यू होतात. २०२५ च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, देशात उन्हाच्या लाटेमुळे ८४ हून अधिक जणांचा मृत्यू झाला आहे.
महाराष्ट्र आणि आपण: महाराष्ट्रात ही समस्या अधिक तीव्र आहे. गेल्या वर्षी राज्यात सर्वाधिक म्हणजे १७ मृत्यू उष्माघातामुळे नोंदवले गेले. सातारा जिल्हा आणि फलटण सारख्या भागातही तापमानाचा पारा ४० अंशांच्या वर जात असल्याने आपण अधिक सतर्क राहणे गरजेचे आहे.
उष्माघाताची लक्षणे (Symptoms)
खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे दिसल्यास तातडीने सावध व्हा:
१. शरीराचे तापमान अचानक खूप वाढणे.
२. घाम येणे थांबणे आणि त्वचा कोरडी, गरम किंवा लाल होणे.
३. तीव्र डोकेदुखी, चक्कर येणे किंवा उलट्या होणे.
४. हृदयाचे ठोके वेगाने पडणे (Palpitation).
५. मानसिक गोंधळ होणे, बोलताना अडखळणे किंवा शुद्ध हरपणे.
प्रतिबंधात्मक उपाय (Prevention) – आजार होण्यापूर्वीची काळजी
हायड्रेशन (पाणी): दिवसातून किमान १२ ते १५ ग्लास पाणी प्या. ताक, लिंबू सरबत, शहाळे आणि ओआरएस (ORS) चा वापर करा.
वेळेचे भान: दुपारी १२ ते ४ या वेळेत थेट उन्हात जाणे टाळा.
संरक्षण: बाहेर पडताना डोक्यावर टोपी, रुमाल किंवा छत्रीचा वापर करा. सुती आणि सैल कपडे वापरा.
आहार: मसालेदार आणि तळलेले पदार्थ टाळा. काकडी, टरबूज यांसारखी पाणीदार फळे खा.
तातडीने काय करावे? (Treatment & First Aid)
जर कोणाला उष्माघाताचा त्रास होत असेल, तर:
१. रुग्णाला त्वरित सावलीत किंवा वातानुकूलित (AC) खोलीत न्या.
२. रुग्णाचे कपडे सैल करा.
३. कपाळावर, मानेवर आणि काखेत थंड पाण्याच्या पट्ट्या किंवा बर्फाच्या घड्या ठेवा.
४. रुग्ण शुद्धीत असल्यास त्याला हळूहळू पाणी प्यायला द्या.
५. सर्वात महत्त्वाचे: ही एक ‘मेडिकल इमर्जन्सी’ असल्याने घरगुती उपचारांवर वेळ न घालवता रुग्णाला त्वरित निकोप हॉस्पिटल सारख्या सुसज्ज रुग्णालयात दाखल करा.
डॉक्टरांचा सल्ला: हृदयरोग असलेल्या रुग्णांनी आणि ज्येष्ठ नागरिकांनी या काळात अधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे, कारण उष्णतेचा ताण थेट हृदयावर परिणाम करू शकतो. तुमची सतर्कता हीच तुमच्या आरोग्याची गुरुकिल्ली आहे.
संपर्क: निकोप हॉस्पिटल, फलटण. आरोग्यपूर्ण आयुष्यासाठी सदैव तत्पर!
